Ý tưởng 4: Chương trình giáo dục Việt Nam cần nhấn mạnh thêm điều gì?
Lâu nay nền giáo dục của ta đã truyền thụ cho tuổi trẻ Việt Nam những ý tưởng lạc quan: Việt Nam là một dân tộc anh hùng, nồng nàn tình cảm yêu nước, người dân thông minh, đất nước có rừng vàng, biển bạc, tài nguyên phong phú v.v. và v.v. Mang những ý tưởng lạc quan ấy để bước vào thời kỳ hội nhập, cạnh tranh quốc tế, tuổi trẻ Việt Nam gặp phải loạt câu hỏi: Các nước khác cũng đấu tranh với thực dân đế quốc để giành độc lập dân tộc, vậy họ không anh hùng sao? Họ yêu nước họ thua ta yêu nước ta sao? Ai đã thống kê, so sánh để có kết luận nầy? Người dân thông minh, tại sao sau 30 năm lập lại hoà bình, Việt Nam vẫn chưa thoát khỏi thân phận một nước kém phát triển? Việt Nam có rừng vàng biển bạc, có dầu thô xuất khẩu mà sao thu nhập hằng năm trung bình của người dân chỉ đạt 450 USD?

 

Những người có ý thức thì ngỡ ngàng. Những người thiếu ý thức thì ỷ lại, nếu có điều kiện thì tiêu xài vô tư, và không tránh khỏi tâm lý cao ngạo. Đời bố đã hy sinh nên đời con được hưởng. Họ xem việc thụ hưởng cuộc sống tinh thần và vật chất của xã hội hôm nay như một mặc định.

Sự thực thì như thế nào?

Dân tộc anh hùng trong việc chống ngoại xâm nhưng lại nhu nhược trước quốc nạn tham nhũng;

Dân tộc thông minh mà không đủ người tài ra giúp nước, từ việc lớn (như nhà máy lọc dầu) đến việc nhỏ (như quảng bá du lịch, nuôi bò sữa) đều phải nhờ đến chuyên gia nước ngoài?

Rừng vàng đã bị chiến tranh và sự kém phát triển tàn phá sạch, phải nhập gỗ ngoại để dùng, không còn rừng để giữ nước, hằng năm lũ lụt cuốn trôi không biết bao nhiêu mồ hôi nước mắt của dân nghèo;

Biển bạc đã bị hủy diệt, phải vay tiền đóng nhiều đội tàu đi đánh bắt xa bờ.

Và hàng trăm sự kiện nghịch lý khác.

Những ý tưởng lạc quan truyền thụ cho học sinh sinh viên lâu nay đã quá khác biệt với thực tế. Vì vậy cấn phải có những ý tưởng mới để rao giảng cho tuổi trẻ.

a) Muốn cho tuổi trẻ quan tâm đến việc nước, quan tâm đến việc xoá đói giảm nghèo, lo phát triển đất nước ngang tầm thời đại thì trước tiên phải xác định cho tuổi trẻ thấm nhuần đặc điểm Việt Nam đang là một nước kém phát triển, đông dân mà nguồn tài nguyên rừng biển đã kiệt quệ, bão lũ tàn phá hằng năm. Kém phát triển như thế mà luôn bị ngoại bang đe dọa lấn chiếm, đe doạ cấm vận và trừng phạt về kinh tế. Nợ ngân hàng quốc tế ngày càng chống chất, phải trả trong nhiều thế hệ chưa chắc đã xong. Chiến tranh đã lùi vào quá khứ 30 năm, nhưng hậu quả chất độc màu da cam chưa biết bao giờ mới khắc phục được trong máu huyết dân tộc ;

b) Muốn thoát khỏi tình trạng kém phát triển để hội nhập, không còn con đường nào khác là con đường giữ vững bản lãnh dân tộc, học tập rèn luyện tri thức tiên tiến, nắm được kỹ thuật cao, không ngừng sáng tạo để làm ra những sản phẩm mới để cạnh tranh;

c) Phải triệt để tiết kiệm, chống tham ô lãng phí và chấp nhận hy sinh để cho đất nước vươn lên.

Tôi nghĩ những đề xuất trên là chưa đầy đủ, chưa hoàn toàn chính xác và do đó chưa chắc đã được nhà nước chấp nhận. Tuy nhiên tôi nêu ra để ít nhất đặt lại những vấn đề về phương pháp sau đây:

- Phải phân biệt tuyên truyền và giáo dục: Tuyên truyền có mục đích vận động dư luận tập trung hướng về một khẩu hiệu, một vấn đề gì đó trong từng hoàn cảnh, từng giai đoạn, sau đó có thể khác. Còn giáo dục thì phải thiết thực đưa vào dạy dỗ học trò biến nó thành ý thức của tuổi trẻ. Ví dụ cán bộ tuyên truyền ngày nào cũng hô hào “hiện đại hoá, công nghiệp hoá, phải lấy khoa học kỹ thuật làm đầu”…nhưng người hô hào chuyện ấy chưa chắc đã  hiểu những vấn đề công nghiệp hoá-hiện đại hoá ra sao. Trong lúc đó, ngành giáo dục (ví dụ của Nhật Bản) chỉ nói hai chữ “kỹ thuật” không thôi mà đã phải tổ chức thực hiện giáo dục rất công phu, tốn kém để làm sao cho đứa trẻ từ lúc còn nằm trong nôi đã được lắc lắc con búp bê biết cười, biết hát cho đến lúc lớn lên đã sử dụng biết bao đồ dùng kỹ thuật, rồi làm sinh viên ngồi trong giảng đường đại học ghi chép bài và thu tiếng giảng bài của giáo sư bằng máy điện toán xách tay (Laptop). Suốt thời gian ngồi trên ghế nhà trường cho đến lúc ra đời người thanh niên Nhật luôn nghĩ kỹ thuật, luôn nghĩ đến việc sáng tạo ra một sản phẩm kỹ thuật mới để sinh tồn;

- Phải phân biệt rõ tuyên truyền và giáo dục. Tuyên truyền là một thủ đoạn chính trị, mang tính tình thế, giai đoạn trong lúc đó giáo dục phải thực tế, bền vững, có tầm chiến lược kéo dài hàng thế hệ. Trong một thời điểm nào đó tuyên truyền và giáo dục gặp nhau nhưng thường là khác nhau;

- Phải đưa giáo dục đạo đức gần gũi với đời thường. Giáo dục của Việt Nam hiện nay trang bị cho học sinh sinh viên một số kiến thức cần thiết để đi thi chứ thiếu những nội dung dạy cho tuổi trẻ làm người trí thức, làm người tử tế, người có trách nhiệm với quốc gia dân tộc. Mặt khác chúng ta đang dạy cho tuổi trẻ những vấn đề lớn, chung chung, độ tin cậy thấp, mang nặng hình thức mà bỏ qua những chuyện nhỏ rất cần thiết cho việc tu dưỡng làm người. Ví dụ như việc giáo dục đức hy sinh. Những tấm gương hy sinh lấy thân mình lấp lỗ châu mai (Bế Văn Đàn), lấy thân mình làm ngọn đuốc sống thiêu đốt đồng giặc (Lê Văn Tám).v.v. Những tấm gương đó rất hấp dẫn trong thời chiến nhưng lại quá xa vời với tuổi trẻ thời bình. Xã hội hiện nay cần phải rao giảng những tấm gương hy sinh đời thường như cha mẹ nghèo phải lao động cật lực để nuôi con cái học hành thành tài; thanh niên không sợ hy sinh dám lao vào bắt cướp để cứu nguy cho kẻ khốn cùng; dám bỏ cuộc sống tiện nghi ở đô thị để về giúp dân vùng sâu vùng xa sản xuất, xạy dựng đời sống mới, làm nhân viên không sợ bị đuổi việc dám đứng lên tố cáo bọn chủ làm ăn gian dối, tham ô, móc ngoặc; công chức sẵn sàng nhường chỗ quyền cao chức trọng với bao lợi lộc của mình cho tuổi trẻ tài ba năng động hơn thay mình .v.v.

Những nội dung trên không những được đưa vào chương trình công dân giáo dục, chương trình chính trị học đường mà còn phải lồng ghép vào tất cả các môn học khác. Người truyền đạt những nội dung  về đạo đức ý thức dân tộc không chỉ bằng giáo án, bằng lời rao giảng mà bằng chính cuộc đời của các thầy đã sống và làm việc theo những điều thầy dạy, được như thế học sinh sinh viên mới tin và noi gương.

Tôi không hy vọng những điều tôi viết trên được chấp nhận. Nhưng ít ra những người quan tâm đến giáo dục, đào tạo nhân tài cũng đồng ý với tôi một điều là: Nếu không quan tâm đến giáo dục đạo đức-ý thức dân tộc cho tuổi trẻ thì không tránh được sẽ có những thế hệ thanh niên vong bản ngay trên đất nước mình.

Đầu tháng 10/2004

Nguyễn Đắc Xuân

 

 
 
Các bài Giáo dục khác