Mục lục Châu bản triều Nguyễn - Một tài liệu Hán-Việt quý hiếm
Vấn đề tài liệu Mục lục Châu bản triều Nguyễn [MLCBTN], chúng tôi đã có dịp giới thiệu trong các bài nghiên cứu đăng trên các tạp chí trong nước. Đây là một loại các tài liệu Hán -Việt quý hiếm được các nhà nghiên cứu văn hoá, lịch sử rất quan tâm và đã có biện pháp thiết thực giúp cho MLCBTN phát huy được tác dụng của mình. Để bảo tồn và phát huy tác dụng các tài liệu quý hiếm này, chúng tôi xin trình bày khái quát về MLCBTN; thực trạng về chất lượng của nó hiện nay tại Thư viện Đại học Khoa Học Huế và tình hình bảo tồn, nghiên cứu, sử dụng MLCBTN ở Huế. Cuối cùng là một số nhận xét và kiến nghị nhằm mục đích làm sao có biện pháp tích cực để cho MLCBTN khỏi bị lặng lẽ xuống cấp rồi mất dần theo thời gian mà trái lại nó phải trở thành tài sản tinh thần sống động, có ích cho sự phát triển văn hoá - Xã hội của Đất nước Việt Nam.

Thực ra mà nói thì MLCBTN ở trường hợp này là những văn bản biên chép vắn tắt dựa vào toàn bộ Châu bản triều Nguyễn chính thống của Quốc gia chứ không phải kiểu làm mục lục cho quyển sách, bộ sách như thường lệ ta biết. Bởi vì toàn bộ Châu bản triều Nguyễn rất đồ sộ (hơn 700 tập với hàng trăm nghìn bản ghi) bằng chữ Hán. Nhiều người muốn nghiên cứu, tìm hiểu, nhưng khốn nỗi là ít người sau này hiểu biết chữ Hán. Do đó, năm 1959, Viện Đại học Huế có sáng kiến cho thành lập Ban biên dịch sử liệu Việt Nam và cử  ông Trần Kinh Hòa làm Tổng thư ký. Ông đã chỉ đạo làm MLCBTN thành từng bản phiếu có phần trích yếu nội dung bằng song ngữ  Hán - Việt để việc tìm hiểu của người đọc dễ dàng hơn. Dự định của ông Trần Kinh Hoà trước tiên là tiếp nhận toàn bộ Châu bản còn lại ở Viện Văn Hoá Huế đưa về Viện Đại học Huế để chỉnh đốn theo thứ tự các đời vua từ Gia Long đến Bảo Đại. Theo số liệu của ông Hoà cho biết số Châu bản lúc bấy giờ chỉ còn lại chỉ 611 tập. Trong đó cụ thể là:

Triều đại Gia Long (1802 - 1819): 5 tập.

Triều đại Minh Mạng (1820 - 1840): 83 tập

Triều đại Thiệu Trị (1841 - 1847): 51 tập

Triều đại  Tự Đức (1847 - 1883): 352 tập

Triều đại Kiến Phúc (12/1884- 8/1884): 1 tập

Triều đại Đồng Khánh (1885 - 1888): 4 tập

Triều đại Thành Thái (1889 - 1907): 74 tập

Triều đại Duy Tân (1907 - 1916): 35 tập

Triều đại Khải Định (1016 - 1925): 4 tập

Triều đại Bảo Đại (1926 - 1945): 2 tập

Sau đó, Ban biên dịch bắt tay vào làm MLCBTN nhờ sự tài trợ của tổ chức giao lưu văn hoá Châu Á  (Asea Foundation). Việc này làm theo từng bản phiếu gồm các mục: Triều đại, tập-trang, loại văn bản, xuất xứ, trích yếu, ghi chú . Đáng chú ý nhất là phần trích yêú nội dung ghi bằng song ngữ  Hán - Việt gồm các loại văn bản : Sắc, Dụ, Chiếu, Chỉ (tức là các mệnh lệnh, quyết định, thông cáo, chỉ thị) của vua ban và các tờ Tấu, Sớ (các tờ trình) của các quan trong triều; các tờ  truyền, sai, phó , khiển (là các công văn về hành chính, bằng cấp, sự vụ, giấy chứng nhận, chuyền đạt, khiển trách...) của các cơ quan, tổ chức nhà nước gửi đi.

      

Theo dự định của ông Hòa, Ban biên dịch sẽ làm MLCBTN lần lượt từng triều đại từ vua Gia Long đến vua Bảo Đại. Nhưng tiếc thay mới làm dở dang được 4 đời vua (Gia Long,Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức) thì bị gián đoạn do có biến cố vì chiến sự và khó khăn về tài chính. Tuy vậy, Ban biên dịch đã cố gắng cho ra mắt bạn đọc được 2 tập sách MLCBTN. Tập thứ nhất là TRIỀU GIA LONG (xuất bản năm 1960); Sách đã in được 723 bản phiếu .Tập này làm gộp từ 4 quyển Gia Long 1, 2, 3, 4. Riêng quyển Gia Long 5 là "Ngự dược nhật ký", không biên soạn toát yếu, để nguyên vẹn gồm 94 đơn thuốc của Thái y dùng cho vua. Tập thứ hai TRIỀU MINH MẠNG (xuất bản năm 1962). Tập này chỉ ghi Minh Mạng từ đời 1 đến 5 (1820 - 1824); Sách đã in được gần 1000 bản phiếu. Còn lại nhiều tập chưa in được thành sách. Mãi đến năm 1998, nhờ sự tài trợ của quốc tế, Cục lưu trữ Nhà nước phối hợp với Thư viện trường ĐHKH Huế và Trung tâm nghiên cứu Việt Nam và giao lưu văn hoá thuộc ĐHQG Hà Nội đã biên tập và xuất bản tiếp được quyển sách MLCBTN tập II MINH MẠNG  6 (1925) và 7(1826). Quyển sách này do GS Phan Huy Lê làm trưởng ban biên tập. sách dày 1029 trang và đã in được trên 1600 bản phiếu.

Thực trạng về số lượng và chất lượng của MLCBTN:

Hiện nay, về số lượng, tài liệu này có bản gốc viết tay còn lại duy nhất tại thư viện ĐHKH Huế với số lượng hơn 18 ngàn bản phiếu. Cụ thể như sau:

Triều đại Minh Mạng, còn lại 33 tập, với 4428 bản phiếu. (so với năm 1959 là 33/83)

Triều đại Thiệu Trị , còn lại 35 tập, với 5885 bản phiếu. (so với năm 1959 là 35/51)

Triều đại Tự Đức, còn lại 53 tập, với 7878 bản phiếu. (so với năm 1959 là  53/352).

Tổng số các tập gốc viết tay là 121 tập, với 18.191 bản phiếu ghi. Còn có 1 tập tờ  rời không định vị được. Cụ thể thêm về sự tồn tại các tập thuộc 3 triều vua nêu trên như sau:

*Triều MINH MẠNG:

Năm thứ 6 còn 4 tập , với 606 bản;

Năm thứ 7 còn 9 tập, với 996 bản;

Năm thứ 19, còn 14 tập, với 1818 bản;

Năm thứ 21, còn 5 tập, với 848 bản;

Năm thứ 22, còn 1 tập, với 166 bản.

 *Triều THIỆU TRỊ:    

Năm thứ  1 còn 12 tập, với  2200 bản;

Năm thứ  2, còn 7 tập, với 663 bản;

Năm thứ  3, còn 2 tập, với 227 bản;

Năm thứ  4, còn 1 tập, với 85 bản;

Năm thứ  5, còn 2 tập, với 350 bản;

Năm thứ  6, còn 3 tập, với 957 bản;

Năm thứ  8, còn 8 tập, với 1395 bản.

*Triều TỰ ĐỨC:      

Năm thứ  1, còn 4 tập, với 442 bản;

Năm thứ  2, còn 6 tập, với 906 bản;

Năm thứ  3, còn 2 tập, với 477 bản;

Năm thứ  4, còn 16 tập,với 2825 bản;

Năm thứ  5, còn  3 tập, với 247 bản;

Năm thứ  6, còn  1 tập, với 236 bản;

Năm thứ  7, còn  2 tập, với 184 bản;

Năm thứ  8, còn  6 tập,  với 696 bản;

Năm thứ  10,còn 14 tập,với 1865 bản;

Như vậy, triều Minh Mạng, MLCBTN thiếu 10 năm (từ năm thứ 8 -18); triều Thiệu Trị, tài liệu này đủ năm nhưng lác đác thiếu tập, thiếu tờ; triều Tự Đức, tài liệu này thiếu 25 năm (từ năm thứ 11-35) và còn thiếu tập, thiếu tờ một số ít trong các năm trước.

Số lượng sách MLCBTN đã dược in thành sách đang bảo tồn tại Thư viện ĐHKH là:

-Triều Gia Long Tập I, còn 39 quyễn; -Triều Minh Mạng tập II(1-5), còn 257 quyển.

-Sách MLCBTN mới xuất bản năm 1998 triều Minh mạng, tập II(năm thứ 6 và 7).

Về chất lượng các tập MLCBTN (bản gốc viết tay) hiện nay đã giảm sút rõ rệt. Hầu hết các tờ bản phiếu ghi đã vàng thâm, mục ải. Cụ thể là:  có khoảng 50% bản phiếu giấy bị vàng thâm; 30 % giấy bị mục ải; 20 % giấy còn tốt.

Nói chung, tình trạng MLCBTN đã chịu ảnh hưởng lớn của không khí ẩm ướt,mối mọt tác động hàng ngày. Vì thế, tuổi thọ của tài liệu này chắc cũng không còn bao lâu nữa nếu như chúng ta không quyết tâm bảo quản chúng cẩn thận.

Tình hình bảo quản và khai thác, sử dụng tài liệu MLCBTN:

Sau ngày thống nhất nước, số tài liệu này nằm trong kho tài liệu quý hiếm của Thư viện trường ĐHTH Huế (nay là ĐHKH) và được bảo quản trong các hộp carton dày và có đánh số, ghi tên triều đại từng vua. Nhưng thứ tự các bản phiếu bị lộn xộn nên bạn đọc gặp nhiền khó khăn trong việc khai thác, tìm kiếm thông tin tư liệu. Từ năm 1985 Thư viện ĐHTH Huế bắt tay vào việc chỉnh đốn kho tài liệu này(do ông Nguyễn Hồng Trân và ông Nguyễn Cửu Sà thực hiện trong 3 tháng). Sau đó mới đưa ra phục vụ cho cán bộ, giáo viên và sinh viên tham khảo, nghiên cứu. Năm 1993, Thư viện được tăng cường thêm một bản sao chụp (do TS sử học-Đỗ Bang tài trợ cho Thư viện) dùng để phục vụ cho người đọc, còn bản gốc được sắp xếp cẩn thận để lưu trữ bảo tồn. Tiếp đó,chúng tôi cử người ra Hà Nội học cách đóng hộp bảo quản tài liệu rời quý hiếm do chương trình Quốc tế huấn luyện. Sau đó Thư viện đã làm được một loạt các hộp carton dày đúng quy chuẩn, đồng thời khôi phục, gia cố mấy chục các hộp cũ để đựng toàn bộ MLCBTN. Từ đó đến nay, số tài liệu này được bảo tồn, lưu trữ chu đáo và thuận lợi hơn. Còn bản sao chụp MLCBTN thì sẵn sàng phục vụ cho mọi người có nhu cầu. Tuy vậy, việc sử dụng tài liệu này cũng còn nhiều hạn chế về cách thức tìm kiếm dữ liệu. Theo chúng tôi nghĩ rằng: công tác nghiệp vụ Thư viện ngày nay có đủ điều kiện để cải tiến dần cách lưu trữ và sử dụng thuận lợi loại tài liệu quý hiếm này.

Nhận xét và kiến nghị:

A-Nhận xét:

1- Từ Châu bản đến MLCBTN có một sự đổi mới về hình thức và tính chất đáng kể. Đó là tạo ra văn bản song ngữ : Hán - Việt và có cả tam ngữ : Hán-Việt - Anh (từ triều Minh Mạng). Mặt khác, về sắp xếp, bố cục đã phân ra rành rọt các loại danh mục theo các cột biểu kê để dễ dàng theo rõi tìm kiếm thông tin. Nhất là phần trích yếu nội dung đề tài, các vị biên tập đã có kinh nghiệm chọn lọc, biên chép cẩn thận. Có bản nào khó tóm lược thì được ghi lại đầy đủ nội dung cho suôn sẻ, dễ hiểu.

2-Trong tập II MLCBTN triều Minh Mạng có thêm vào phần trích yếu bằng tiếng Anh rất vắn tắt. Điều này rất tiện lợi cho người nước ngoài tìm hiểu.

3-Tài liệu MLCBTN sắp xếp các văn bản theo thời gian nối tiếp nhau về ngày, tháng, năm. Nhưng năm ở đây là năm thứ tự của từng đời vua chứ không phải năm Âm lịch hay Dương lịch. Vì thế, khi xem, muốn biết ứng với năm nào của lịch thì phải có bảng đối chiếu thời gian trị vì của các triều đại vua mới biết được chính xác.

4-Khi MLCBTN còn để từng tờ rời bản phiếu thì cần phải có cột "triều đại" để khỏi lẫn lộn khi xáo ra nhiều tập để tìm kiếm theo một chuyên đề gì đó; còn khi đã in thành quyển sách mà đã đề tên triều đại bên ngoài rồi thì không cần có cột triều đại bên trong của mỗi bản phiếu nữa. Vì như vậy là thừa không có tác dụng (như sách MLCBTN triều Gia Long).

B-Kiến nghị:

Để lưu trữ, bảo tồn và khai thác, sử dụng thuận tiện và có hiệu quả các tài liệu này, chúng tôi xin có mấy khiến nghị sau:

1-Cho quét sao hoặc chụp ảnh kỹ thuật số toàn bộ 121 tập MLCBTN(bản gốc) với hơn 18 ngàn bản phiếu và đưa vào máy vi tính để lưu lại và sau đó tiến hành in thành sách hoặc đưa vào đĩa CD đặc chủng nhằm lưu trữ được lâu dài .

2-Từ MLCBTN  này, ta nên tạo lập được một phần mềm Cơ sở dữ liệu trên đĩa CD (dạng sách điển tử, có công cụ tìm kiếm) nhằm phục vụ  cho người đọc tham khảo, nghiên cứu được nhanh chóng, chính xác hơn.

4-Cũng từ tài liệu này, ta nên biên tập thành những chuyên đề theo những đề tài về hành chính, luật pháp, ngoại giao, thương mại, v,v...thì sẽ có tác dụng thiết thực hơn.

Nhân dịp này, xin lưu ý một điều rất quan trọng là: đối với MLCBTN nó có tính tham khảo rộng rãi hơn là tài liệu Châu bản. Bởi vì nó có phần tiếng Việt nên người đọc dễ nhận biết, dễ hiểu hơn khi tìm kiếm thông tin. Vì vậy, nếu có những vấn đề gì có phương hại đến sự đoàn kết dân tộc; đến lãnh thổ quốc gia; đến văn hoá xã hội...thì không nên đưa vào sách hay vào đĩa CD.Còn toàn bộ Châu bản triều Nguyễn, hiện nay đang dược bảo quản tại Cục lưu trữ Nhà nước. Tài liệu bằng Chữ Hán quý hiếm này bây giờ cũng không còn là chuyện bí mất mữa. Bởi vì trước đây (1958), tài liệu này đã được chính phủ Việt Nam Cộng hoà đã cho chuyên gia của Mỹ chụp thành Microfilm và có tặng cho Thư viện Kennedy ở  Mỹ một bản. Theo chúng tôi biết chắc chắn rằng: một số thư viện lớn ở Mỹ đang có bộ Châu bản triều Nguyễn dưới dạng vi-phim và  vi-cạc (Microfilm & microcard) với khoảng trên 500 ngàn bản.

Cụ thể như ở Thư viện Đại học Tổng hợp Michigan có 100 hộp vi phim về tài liệu Châu bản này. Gần đây được biết thêm rằng: Tiến sĩ  Zottoll Brian đã thuê chuyên gia Hồng Kông làm xong phần mềm toàn văn Châu bản triều Nguyễn bằng đĩa CD. Đó là một điều đáng buồn hay vui thì tùy chúng ta suy nghĩ.

Tóm lại,  MLCBTN là một kho tư liệu lớn về những bằng chứng và sự kiện trên đất nước ta trải qua 143 năm và có đặc thù của một loại văn bản song ngữ Hán - Việt của thời phong kiến Nhà Nguyễn do Viện Đại học Huế đã dày công biên dịch từ tài liệu gốc chính thống của Quốc gia là Châu bản triều Nguyễn.

Chúng tôi hy vọng rằng, trong thời gian tới, các loại tài liệu quý hiếm như MLCBTN sẽ được các vị lãnh đạo các ngành liên quan coi trọng hơn nữa, quan tâm hơn nữa đến việc lưu trữ bảo tồn và tạo nhiều phương thức khai thác hợp lý cho việc phát huy được giá trị xứng đáng của nó trong nền văn hoá của đất nước Việt Nam./

Nguyễn Hồng Trân

 
 
Các bài Nguyễn Hồng Trân khác