700 năm thơ Huế cần có thêm một tập bổ sung?
Xứ thơ Núi-Ngự-Sông-Hương vừa xuất hiện một công trình thơ chưa từng có: "700 Năm Thơ Huế". Công trình do nhà thơ Nguyễn Khắc Thạch chủ biên, nhà Thuận Hoá xuất bản vào tháng 5-2008. Sách dày 1.226 trang, khổ 16x24, bìa cứng, in 1.000 bản. Nội dung giới thiệu 492 tác giả, trong đó có 68 tác giả Hán Nôm. Tác giả lớn tuổi nhất là Nguyễn Phi Khanh (sinh năm 1355) và tác giả trẻ tuổi nhất là Ý Thảo (sinh năm 1984). Tuổi tác cách nhau khoảng 6 thế kỷ rưởi, trải qua chừng 26 thế hệ (mỗi thế kỷ có khoảng 4 thế hệ).

Qua giới am hiểu chuyện in ấn bằng tiền nhà nước cho biết: Đây là một dự án do tỉnh Thừa Thiên Huế giao cho nhà thơ Nguyễn Trọng Tạo (Hà Nội) thực hiện trong thời gian xảy ra chuyện dân chúng Huế phản đối chính quyền TTH cho một Công-ty nước ngoài xây dựng Resort trên đồi Vọng Cảnh. Sau đó không hiểu vì lý do gì công trình được chuyển lại cho Hội LHVHNT TTH  và Hội giao cho nhà thơ Nguyễn Khắc Thạch (thời còn làm Tổng biên tập t/c Sông Hương) chủ biên.

Sau khi sách đến tay các nhà thơ, đặc biệt là các nhà thơ ít có dịp ra ngoài tỉnh, ngoài nước nhưng lại rất thuộc chuyện thơ Huế xưa và nay, thì công trình 700 Năm Thơ Huế (700NTH) có nhiều chuyện đáng tiếc. Chuyện đáng tiếc nhất là nhà thơ Nguyễn Khắc Thạch và nhóm biên soạn thiếu tư liệu về Thơ Huế và cũng thiếu phương pháp sưu tập tư liệu, phương pháp biên soạn loại hình được xem như “Thơ sử” nầy.

Do sức khoẻ và công việc nghiên cứu lịch sử văn hoá quá bề bộn nên mấy năm nay tôi ít sinh hoạt với giới thơ văn trong Hội VHNT TTH và t/c Sông Hương. Chuyện dự án 700NTH tôi chỉ mới được thông tin cách đây không lâu. Tôi biết rõ khả năng nghiên cứu văn học TTH của các cây bút ở địa phương nên tôi không ngạc nhiên về những điều vừa viết. Sách đã in ra rồi, lực bất tòng tâm tôi chỉ có thể chờ nghe dư luận của các nhà thơ và bạn đọc của xứ Huế thơ thôi. Nhưng không ngờ các bạn thơ ở Huế đã bảo tôi: “Ông là người làm thơ, đã viết trên Sông Hương ý tưởng tổ chức Festival Thơ Huế, triển lãm Thơ, và những ý tưởng ấy đã trở thành hiện thực qua các kỳ Festival vừa qua. Bây giờ người ta làm sách Thơ thiếu sót như thế ông không có ý kiến là thiếu trách nhiệm”. Bị dồn vào cái thế “chẳng đặng đừng”, vì thế tôi chỉ góp với công trình 700NTH một ý kiến nhỏ thuộc lĩnh vực sưu tầm và biên soạn tập sách 700NTH.

700NTH là một bộ sách thực hiện trong không gian “Huế-Việt Nam, thế giới” với thời gian “700 năm” bằng ít nhất ba ngôn ngữ “Hán, Việt, Pháp, Anh” và gần đây có thêm Đức ngữ nữa. Bắt tay vào làm bộ 700NTH, việc sơ đẳng nhất và trước tiên là nhóm chủ biên phải sưu tập cho được tất cả những bộ sưu tập các nhà thơ Huế, các bài Thơ Huế từ xưa cho đến thời điểm thực hiện dự án 700NTH. Trong công trình 700NTH  không ghi sách và tài liệu tham khảo cho nên tôi không biết các soạn giả đã tham khảo ở tài liệu, sách, báo nào hay chỉ dựa vào trí nhớ của mình mà thôi. (Nếu quả dựa vào trí nhớ mà làm được một bộ sách đại cà-sa như 700NTH thì thật vĩ đại). Tôi không có chương trình sưu tập nghiên cứu về Thơ Huế nên tôi không biết đã có bao nhiêu loại sách sưu tập biên soạn về các nhà thơ xứ Huế và các tác giả có thơ viết về Huế. Tuy nhiên hiện nay trong tủ tư liệu Huế học của tôi đã có những  đầu sách sau:

Xuất bản trước 1975: 1. Thi Nhân Việt Nam của Hoài Thanh và Hoài Chân (tái bản 1967), Hương Bình Thi PhẩmNụ Cười Trong Thi Ca Xứ Huế của Hoàng Trọng Thược; Những Nhà Thơ  Hôm Nay (1954-1964) của Nguyễn Đình Tuyến (1965);

Xuất bản thời kháng chiến: Những Ngày Giữ Đất (Xb trong vùng chiến khu Thừa Thiên Huế, 8-1973) và Trong Bước Quân Đi (Nxb Giải Phòng, 1973)

Xuất bản sau 1975: Huế Từ Ấy (VHNTTTH 1976),  Hàng Khúc Mới ( VHNT BTT, 1977), Tuyển tập Thơ văn Bình Trị Thiên (Trần Thanh Đạm-Hoàng Nhân, Nxb TP HCM.1991).  

Và hàng trăm tập thơ Huế khác thuộc trong không gian, thời gian và ngôn ngữ nêu trên. Những đầu sách trên tôi đã cho Hội VNNT TTH mượn trưng bày trong Triển lãm Thơ Huế năm 2004 tại trụ sở t/c Sông Hương. Nhiều người cũng đã mượn photocopy để tham khảo. Nhà nghiên cứu Đào Thái Tôn đã mượn tôi bản gốc tập Huế Đẹp và Thơ có chữ ký của Nam Trân để tái bản và tổ chức hội thảo năm 2007 vừa qua. Đọc 700NTH tôi có cảm giác là nhà thơ Nguyễn Khắc Thạch và nhóm biên soạn chưa tham khảo những đầu sách nêu trên nên đã bỏ sót tên những nhà thơ Huế tiêu biểu đã được thời gian chọn lựa, những người có những bài thơ Huế hay cũng như thiếu những tư liệu về tiểu sử của nhiều người có mặt trong 700NTH. Tôi có cảm giác đó với những chữ nếu sau đây:

1.Nếu các bạn có tham khảo Hương Bình Thi Phẩm của Hoàng Trọng Thược thì 700NTH không thể thiếu Mộng Phật Tôn Thất Diệm (1853-1922), Tam Xuyên Tôn Thất Mỹ (1860-1913), Cao Ngọc Anh (con gái Cao Xuân Dục), Thượng Tân Thị Phan Quốc Quang (1880) tác giả 10 bài Khuê Phụ Thán rất nổi tiếng, Vân Bình Tôn Thất Lương (1887-1951) tác giả Hương Giang Hành, Hoài Nam Nguyễn Trọng Cẩn (1900-1947) tác giả tập Tiếng Quốc Kêu rất nổi tiếng trong các phong trào yêu nước nửa đầu thế kỷ XX và hàng chục nhà thơ khác;

2. Nếu các bạn có tham khảo Những Nhà Thơ Hôm Nay (1965) thì 700NTH không thể thiếu Diên Nghị, Đỗ Tấn, Hải Nguyên, Minh Đức Hoài Trinh, Quách Thoại, Tâm Hằng NĐX, Tôn nữ Hoàng Hoa.

3. Nếu các bạn có tham khảo  Những Ngày Giữ Đất (Xb trong vùng chiến khu Thừa Thiên Huế, 8-1973) 700NTH sẽ có thêm những nhà thơ kháng chiến của Thừa Thiên Huế: Tống Hoàng Nguyên, Nguyễn Đắc Xuân, Sông Nhật, Nghiêm Sĩ Thái, Ngô Kha (ông nhạc của Hồ Đăng Thanh Ngọc);

4. Nếu các bạn có tham khảo Trong Bước Quân Đi (Nxb Giải Phòng, 1973) các bạn sẽ có thêm các nhà thơ kháng chiến Trường Thành, Trường Xuân, Doãn Yến.

5. Nếu các bạn có tham khảo Huế Từ Ấy (VHNTTTH 1976) thì 700NTH  có thêm Hà Linh Chi, Trần Đình Sơn Cước, Lê Gành, Thanh Huyền, Nguyễn Dân Trung (người tù của địa ngục Chín hầm); 

6. Nếu các bạn có tham khảo  Hành Khúc Mới (VHNT BTT, 1977), chắc 700NTH sẽ không thể thiếu Vũ Huế, Quế Lâm, Thu Thủy, Trần Luân Tín;

7. Nếu các bạn có tham khảo  Tuyển tập Thơ văn Bình Trị Thiên (Trần Thanh Đạm-Hoàng Nhân, Nxb TP HCM.1991) 700NTH sẽ không thiếu Nguyễn Văn Thành  (tr.180) tác giả Văn Tế Tướng Sĩ Trận Vong và câu chuyện về bài thơ của con trai ông là Nguyễn Văn Thuyên đưa đến cái chết oan uổng của một đại công thần đầu triều Nguyễn và 700NTH cũng sẽ không thiếu Huỳnh Mẫn Đạt (tr.191) tác giả bài Lên Đèo Hải Vân, Tôn Thất Thuyết (tr.218), Hải Triều (228) tác giả bài Cảnh Tù, Lê Chưởng (tr.241), Từ Ngọc Nguyễn Lân (507), tác giả bài Tôi yêu Huế,  Xuân Thủy (tr.529), tác giả bài Huế, Nguyễn Thị Thiếu Anh (tr.587) tác giả bài Chiếc nón Huế.

8. Nếu các bạn có tham khảo Chuyện tình và thơ tình xứ Huế (Nguyễn Đắc Xuân, Thuận Hoá xb 2002), 700NTH sẽ có thêm Bửu Kế (tr.101), Nguyễn Hữu Ba (tr.57), Vũ Hân (tr.83) -một cây thơ viết kịch thơ lịch sử số 1 ở Huế và sẽ có nhiều thông tin về cuộc đời của nữ thi sĩ Hoàng tộc Tôn nữ Thu Hồng (tr.142);

9. Nếu các bạn có tham khảo Từ điển Văn học (Nxb Thế Giới, HN. 2004) thì 700NTH sẽ có đầy đủ tiểu sử của các nhà thơ Đinh Hùng (tr.423), Phan Văn Dật (tr.1399 đến tr. 1401)... chứ không chỉ năm ba từ như 700NTH đã viết;

10. Nếu các bạn được tham khảo tuyển tập Thi Ca tranh đấu của Phong trào đấu tranh đô thị ở Huế trước năm 1975, 700NTH sẽ có thêm các tác giả Phạm Đăng Thiêm (hiện hưu trí ở Phủ Đức Quốc Công Từ đầu cầu Bạch Hổ), Huỳnh Hữu Ủy, Trần Hữu Thục, Biên Hồ, Trần Cao Bang.

Và nếu nhóm biên tập quan tâm đến các nhà thơ tranh đấu chống Mỹ vận động cho hòa  bình dân tộc thì không thể bỏ sót tên nhà thơ Thái Luân (tên thật là Nguyễn Phúc Sông Hương) tác giả tập Vùng Tủi Nhục - tập thơ nói lên sự tủi nhục của người lính VNCH cầm súng đánh thuê cho Mỹ quốc.  

11. Nếu các bạn biết phối hợp với những người yêu thơ Huế sưu tập và biên soạn 1.000 nhà thơ Huế đương thời  (Nxb Hội Nhà văn Việt Nam, HN. 2006, giới thiệu 334 nhà thơ Huế đương thời) thì tôi chắc 700NTH sẽ có thêm hàng trăm nhà thơ Huế nữa mà người nổi tiếng nhất là Thiền sư Thích Nhất Hạnh. Riêng trong thế hệ tôi trong cuốn sách nầy có các nhà thơ Võ Tá Hân (tr.87), Trần Thị Tuyết Hoa (tr.99), Tôn Thất Viễn Bào (tr.18), Phan Hữu Dật (tr.46), Thái Kim Lan (tr.149), Khang Lang (tr.154), Mường Mán (tr. 192), Lữ Quỳnh (tr.286) .v.v.

Trong thế hệ của tôi ở Huế còn có hàng chục nhà thơ khác nữa đã có một hay nhiều thi tập đã in hoặc đã đăng trên báo chí ở Huế và Sài Gòn (cũ). Những đàn anh của tôi còn có Huyền Không, Tạ Ký, Nhất Lê, Tôn Thất Quán, Võ Ngọc Trác, Thanh Thanh, Thanh Thuyền, Thế Viên, Trần Nhất Hoan, Dao Ca, Châu Liêm, Dương Phù Sao; bạn cùng lứa có Tường Phong, Cao Hoàng Nhân, Thanh Nhung, Thương Nguyệt, Hương Thu, Hà Nguyên Thạch, Nàng Lai, Ái Phượng Liên, Phong Vỹ.v.v.

Ngoài các sách sưu tập, tôi còn lưu được hàng trăm tập thơ các bạn Huế xa gần gởi tặng trao đổi với tôi mà nhiều tên tuổi chưa có trong các sách sưu tập.   

Trên đây tôi chỉ dẫn chứng 11 cuốn sách thuộc loại sưu tập chung mà tôi đang có trong tay. Thực ra còn nhiều sưu tập khác như Thi nhân Việt Nam hiện đại của Phạm Thanh (xb sau năm 1960 ở miền Nam, đã thất lạc), hoặc trong các sách Tác giả Việt Nam (Luân Hoán, xb ở Canada), Thơ miền Nam Trong Thời Chiến (Trần Hoài Thư, xb ở Hoa Kỳ) mà tôi đã được đọc ở nước ngoài thì còn có hàng trăm nhà thơ Huế khác hoặc nhà thơ có thơ viết về Huế khác mà tôi không thể nào nhớ hết tên. Đó là chưa kể đến các nhà thơ Huế ở trong và ngoài nước đang hiện diện trên các trang Web Văn học khắp đó đây. Nếu cần biết việc sưu tập thơ của các tác giả trên Web không khó khăn gì.

Tôi không sưu tập thơ, không dạy nghiên cứu phê bình thơ, lâu rồi cũng không có thơ đăng báo mà đã có thể biết được chừng ấy nhà thơ chưa có tên trong 700NTH. Với những nhà chuyên môn sưu tập thơ Huế tôi tin là họ sẽ còn bổ sung thêm được nhiều tác giả nữa. Nhưng với chừng ấy tác giả chưa có tên trong 700NTH thôi cũng đã đủ cho người yêu thơ xứ Huế, Hội Văn học nghệ thuật TTH có ý tưởng: “Để xứng đáng với Xứ Huế xứ thơ cần phải có 700NTH Bổ sung hoặc 700NTH Tập Hạ”. Nếu ý tưởng nầy trở thành hiện thực thì bài viết ngắn nầy mới có ý nghĩa và tôi mới không phụ lòng người yêu thơ Huế đã gởi gắm niềm tin nơi tôi.

Gác Thọ Lộc, 2-8-2008 

Nguyễn Đắc Xuân

 
 
Các bài Phản biện khác